print paginaTijd en (jong) kunstenaarschap

STUDENTEN WILLEN UNIEK ZIJN

De Brakke Grond en de Gerrit Rietveld Academie organiseren voor de tweede keer Rietveld UnCut, een evenement waarbij de talenten van deze school zich presenteren. Thema dit jaar is: 'the Past, the Present and the Future'. Gastdocenten Maze de Boer, Nederlands beeldend kunstenaar en theatervormgever, en Ann Meskens, Vlaams moraalfilosofe en journalist, geven hun visie op tijd en (jong) kunstenaarschap.
door Mirjam van der Linden

Maze de Boer

‘Bij een installatie van Joseph Beuys die ik ooit in Madrid zag, was door de curator een flatscreen opgehangen met beelden van het opbouwen van die installatie. Terwijl de installatie – een tafel, een stukgevallen glas – draait om een hoge mate van toevalligheid, lagen de onderdelen genummerd in een kist en werd het geheel op een bijna museale manier gereconstrueerd. Beuys zou er zeker om hebben moeten lachen! Het inspireerde mij tot Replaced, een installatie voor de Kunstvlaai. Op deze alternatieve kunstbeurs is de presentatie nooit nummer één. Ook dat gegeven nam ik mee in het werk. Je ziet een traditionele kunstbeursstand met het bosje bloemen, de fles wijn, het colbert over de stoelleuning. Getuige de omgevallen glazen en het kapotte lcd-scherm is er kennelijk net iets voorgevallen. Door het contact met de lucht veranderen de lijnen en kleuren op het scherm spontaan en voortdurend.

In de uitvoering zul je het niet snel terugzien, maar zelf neem ik regelmatig een bestaand werk als uitgangspunt voor een nieuw werk. Bij studenten zie je eerder dat ze uniek willen zijn. Hoewel ik het een compliment vind om met bekende kunstenaars te worden vergeleken – het is een teken van kwaliteit, van erkenning – hebben jonge kunstenaars nog sterk de behoefte om zelf dat nieuwe punt, dat centrum te zijn. Ze hebben een heel romantisch beeld van het kunstenaarsvak. Met de neus in de lucht zijn zij de nieuwe kunstenaars! Historisch besef is er vaak niet. Dat is ook lastig te leren uit de boeken. Kunst gaat meestal over kijken en ervaren en dat blijft nogal abstract als je erover leest. Wat het betekent om onderdeel van een traditie te zijn, komt pas mettertijd, in de praktijk.

Zolang je het over een enkel werk hebt, denk ik niet dat kennis van cultureel erfgoed een voorwaarde voor goed kunstenaarschap is. Wel voor het vormen van een oeuvre. Het omgekeerde is helemaal flauwekul. Muzikanten die niet naar muziek van anderen luisteren, “want dan kan ik niet meer origineel zijn.” Studenten die een idee helemaal voor zichzelf houden, “omdat anderen er anders mee vandoor gaan.” De eigen individualiteit is sterker. Zelfs een ‘kopie’ is altijd anders.

Het thema ‘verleden, heden, toekomst’ hebben we gekozen om de studenten te laten reflecteren op hun eigen positie, op hun kunstenaarschap in wording. Wie ben ik als student op de Rietveld? Waarom heb ik voor deze specifieke discipline gekozen? Wat hebben mijn voorgangers op de Rietveld gedaan? Wat ga ik doen als ik klaar ben? Kennelijk zijn het vragen die inspireren. De afdeling Beeld en Taal heeft net een voorstel ingediend voor een ode aan een schrijver of filosoof. Maar dan een die niet bestaat! Het wordt een verzameling van idealen, aangedragen door allerlei studenten en in een vorm die openstaat voor allerlei suggesties.’

Ann Meskens

'Ik ben filosoof. Dat betekent dat ik vaak en graag met mijn neus in de boeken zit. Maar daarnaast heb ik ook veel liefde voor de dingen en hun makers. Ik kijk er dus naar uit om met de jonge kunstenaars aan de Rietveld te werken. De bedoeling is dat ik als writer-in-residence één of twee boeken schrijf, maar wel voortdurend met de makers en de kunstenaars voor ogen.

Filosofen zijn altijd door het thema 'tijd' geïntrigeerd geweest. Ze stellen zich de grote vragen zoals: "Wat is dat eigenlijk, tijd?" Maar filosofen hebben ook vaak een diep historisch besef. Ook al is filosofie vooral zelf leren denken, je stapt nog meer dan in andere disciplines, meen ik, in de sporen van je voorgangers. Het thema van Rietveld UnCut – ‘verleden, heden, toekomst’ – verwijst naar een moderne, westerse, lineaire opvatting van tijd. Ik hoop dat de studenten die kunnen overstijgen. Loopt er eigenlijk wel een pijl voorwaarts door de tijd? Kun je blanco beginnen? Moet je in relatie treden met de voorgangers, moet je hen volgen of in opstand komen?

In de twintigste eeuw was het bon ton om ofwel een optimistische vooruitgangsdenker te zijn, ofwel terug naar het verleden te willen. Sommige dichters, schilders, filosofen of filmmakers wisten die keuze, die eenduidige opvatting van tijd, te ontwijken. Die mensen vind ik interessant. Het is een van de redenen waarom ik een boek over de Franse filmmaker en komiek Jacques Tati schreef. Bij hem zijn verleden, heden en toekomst als het ware van gelijk gewicht.

Zelf ben ik ook iemand die altijd heen en weer loopt tussen polarisaties, dus ook wat tijd betreft. Ik speel graag de advocaat van de duivel. Het is om te lachen hoe ik in het ene artikel ‘de cultuuroptimist Ann Meskens’ wordt genoemd en in het andere ‘de cultuurpessimist’. Ik wil laten zien dat er meerdere gezichtspunten zijn.

Jonge kunstenaars, maar ook jonge wetenschappers, hebben nu, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, het voordeel postmodern te zijn - overigens zonder dat vaak zelf te weten. Voor hen is het de normaalste zaak van de wereld om niet in de twintigste- eeuwse hokjes te denken. Tegenwoordig sta je er als kunstenaar ongelofelijk alleen voor, zonder stijl of stroming waartoe je behoort. Die bevrijding is mooi, maar ze creëert ook een “lege ruimte”. Het kost meer verantwoordelijkheid om die zelf in te vullen. Deze vrijheid kun je als last of als lust ervaren.’

Rietveld UnCut vond plaats op 12.11.10 en 13.11.10 in de Brakke Grond. Zie ook: www.gerritrietveldacademie.nl.

Mirjam van der Linden is vaste medewerker van de kunstredactie van de Volkskrant en communicatietrainer /tekstschrijver bij totaal.