print paginaTechniek en theater

techniek en theater
Soms bestaat theater bij de gratie van techniek. Techniek is dan het kloppend hart van de dramaturgie. Een Nederlander en een Vlaming vertellen waarom techniek voor hen belangrijk is: theatermaker en scenograaf Dries Verhoeven, zo ongeveer de aanstichter van het ‘ervaringstheater’ en graag gebruiker van video, audio en nieuwe media; en Eric Joris, een kunstenaar die met zijn gezelschap CREW op de rand van theater en wetenschap werkt en publiek de videobril opzette.

door Mirjam van der Linden
 

Dries Verhoeven

‘Veel van mijn projecten gaan over contact – of het verlangen daarnaar. Contact met het buurmeisje tachtig centimeter verderop aan de andere kant van de muur, of met migranten in jouw stad. Maar ook, zoals in mijn project Life Streaming, met iemand in een internetcafé op een strand in Sri Lanka wiens bezittingen verwoest zijn en die wellicht belang bij jouw aandacht heeft. Voor mij vergroot techniek het aantal mogelijkheden om in contact te komen met publiek en het thema afstand-nabijheid te exploreren.

Techniek schept zowel afstand als nabijheid. Neem internet, een medium waar je als theatermaker bijna niet meer omheen kunt omdat het zo’n evidente rol in ons leven speelt. Het suggereert direct contact, het lijkt afstanden te overbruggen. Maar het zal nooit de volledigheid van een ontmoeting in levenden lijve kunnen vervangen. We projecteren van alles op de mensen die we via internet ontmoeten. Een volledig beeld van de werkelijkheid krijgen we niet. Juist die onvolledigheid maakt deze media theatraal interessant. De verbeelding wordt aangesproken. Theater functioneert ook door wat je niet laat zien, niet laat horen.

Paradoxaal genoeg kan techniek het gevoel van intimiteit ook doen toenemen, juist door de afstand die ze creëert. Persoonlijke informatie vertrouwen we soms makkelijker toe aan een onbekende in een chatbox. Een telefoongesprek kan vertrouwder zijn dan een gesprek face to face. In de voorstelling Sporenonderzoek liep je als toeschouwer door een verlaten stationshal en praatte je via je mobieltje met een performer over een jeugdherinnering. De stem aan de andere kant van de lijn nam jouw verhaal over, liep de route die jij elke dag naar de bakker liep en gebruikte daarbij zo precies mogelijk jouw woorden. Dat kwam heel direct binnen. Ook omdat de performer aan de telefoon een focus had op de tekst. Hij kon er niets omheen spelen, het ontbrak hem aan middelen om te imponeren.

Dat maakt de verhouding toeschouwer-acteur ‘eerlijker’; het ego van de acteur staat niet in de weg. Kijk, aan een schilderij kun je voorbij lopen, daar hoef je niet voor te applaudiseren. Een acteur zit daar toch mooi voor mij. Daar moet ik iets mee, tot hem moet ik me verhouden. Zo’n stem door mijn mobiel, of een koptelefoon, gidst mij door de voorstelling, leidt mijn blik. Het beïnvloedt mijn perceptie van de werkelijke wereld. Samen kijken we naar iets anders.

Het grote gevaar is dat de techniek te complex is. Het moet voor de toeschouwer wel detecteerbaar zijn hoe het werkt, anders raakt hij weer geïmponeerd, net als bij de acteur. Techniek suggereert uiterste controle, perfectie etcetera. Ik probeer techniek altijd in te zetten als een venster waardoor je anders naar de wereld kijkt, niet om zichzelf. Techniek maakt het makkelijker om verschillende werkelijkheden – de theatrale, de verbeelde, de reële – te combineren, en laat je zo afvragen wat echt/niet echt, waar/niet waar is in het dagelijks leven.’

Eric Joris

Je krijgt als bezoeker een videobril op en door die videobril wordt een gefilmde werkelijkheid zichtbaar die heel echt aanvoelt. Sterker nog: je reageert alsof je onderdeel van die werkelijkheid bent. Een vrouw steekt haar hand uit en automatisch steek je haar jouw hand toe. Een man begint op zijn buik te schrijven en jij voelt dat in spiegelbeeld ook bij jezelf gebeuren. Jouw tactiele ervaring is een reactie op wat wij jou laten zien. Met de technologie die ik gebruik, lukt het om jou het gevoel te geven dat je volledig bent omgeven door een andere wereld. Dat heet “immersie”. Je gaat iemand, of het filmbeeld van iemand, verwarren met jezelf. Je bewustzijn wordt als het ware buiten jezelf geplaatst.

Het lijkt misschien afstandelijk, dit soort technisch theater. Maar het tegendeel is waar: onze voorstellingen en installaties zijn juist heel fysiek. In de twintigste eeuw werd technologie vooral gebruikt om te automatiseren, wij gebruiken technologie nu om zo dicht mogelijk bij een individuele ervaring te komen. Wat er gebeurt: je zintuigen worden niet gewoon geprikkeld of geaaid, ze worden een beetje uit hun hengsels gehaald waardoor je helemaal op jezelf teruggeworpen wordt. Je verliest je lichaam als het ware, treedt eruit, maar dat maakt het vreemd genoeg des te fysieker. Vergelijk het met het effect van iemand die zijn hand is verloren: in het gemis is hij zich veel bewuster van zijn hand. Het is mijn volle overtuiging dat we juist door techniek weer dichter bij ons lichaam kunnen komen. Zelfs fysieker dan met acteurs in een gemiddelde theatervoorstelling; daar leef je je als toeschouwer in een ander lichaam in en word je als het ware uit de werkelijkheid getrokkken, een verbeelding van die werkelijkheid in.

Wat ik maak, is ook fysiek doordat je als bezoeker zelf actie moet ondernemen. Je dient rond te lopen en rond te kijken, daardoor gaat je lichaam de ruimte ervaren. Je staat in twee werkelijkheden of perspectieven tegelijk. Het spannende is dat je dan die werkelijkheid in en uit kan schuiven. Het is een nieuw soort esthetisch genot, dat je op eigen kracht bereikt; maker en publiek liggen vrij dicht bij elkaar. Je maakt zelf je kadrage, je volgorde, je sound. Film is daarin veel manipulatiever: daar is dat allemaal al bepaald en zit je als toeschouwer vast op die ene stoel. Je kunt je natuurlijk afvragen wat de werkelijkheid is, als die zo makkelijk te vervormen is. Dat is ook mijn doel, je bewust maken
van je eigen kijken en ervaren. Het gaat mij om de plaats van het “zelf”. Idealiter zou ik in het lichaam, het hoofd, van een ander willen zijn, en van daaruit lopen, kijken, denken, praten. Wie wil nou niet voelen wat de ander voelt? Dat is het vermogen tot empathie in uiterste vorm, dat is de liefde.”

Mirjam van der Linden is vaste medewerker van de kunstredactie van de Volkskrant en eigenaar van to|taal, communicatiebureau voor teksten en presentaties.