Column Rutger Lemm

Romantiek is gevaarlijk

Wil een kunstenaar tegenwoordig nog wel ontsnappen aan een burgerlijk bestaan? Het romantisch idee van de kunstenaar schrijft voor dat hij/zij groots, antiburgerlijk en meeslepend leeft. Schrijver Rutger Lemm heeft het geprobeerd en waarschuwt: doe het niet, het is zinloos en gevaarlijk!

Theatergezelschappen Comp. Marius en 't Barre Land vroegen Rutger Lemm om te reflecteren op de antiburgerlijke houding van kunstenaars anno nu, naar aanleiding van hun voorstelling Voor niks Umsonst. Voor Niks Umsonst is van Di 19 t/m Za 23 jan 2016 te zien in de Brakke Grond. Op Wo 20 jan is er nagesprek met de makers, Rutger Lemm en socioloog Ruben Jacobs.

Info en kaarten

Als tiener had ik twee grote helden: Youp van ’t Hek en Kees van Kooten. Op het eerste gezicht geen onlogisch duo: twee geliefde Nederlandse schrijvers, allebei komiek met een melancholische inslag. Maar inhoudelijk vertegenwoordigen ze twee uitersten. Youp van ’t Hek bedwelmde mij met zijn romantische, antiburgerlijke boodschap. In zijn theaterprogramma’s gaat hij tekeer tegen de IKEA, goudvissen, uitgelulde echtparen en Waddinxveen, en bezingt hij Parijs, liften, zuipen in het café. Leven alsof het je laatste dag is. Kees van Kooten is ook een dromer en een romanticus, maar beschrijft in zijn boeken voornamelijk de neuroses die hem belemmeren en zijn kleine dagelijkse beslommeringen. Hij vindt zijn rust – en nog altijd genoeg spanning en humor – bij zijn gezin in Hilversum. Waar van ’t Heks nostalgie zich uitte in een krampachtig vasthouden aan zijn jeugd, deed het Van Kooten juist verlangen naar het simpele geluk van de jaren ’50.

Ik reageerde mijn hormonale verwarring af op de burgerlijkheid van mijn ouders en het dorp waarin we woonden

De filosofie van Youp van ’t Hek paste goed bij mijn puberale woede. Ik reageerde mijn hormonale verwarring af op de burgerlijkheid van mijn ouders en het dorp waarin we woonden. Deze Sehnsucht anno 1998 werd nog eens extra gevoed door de film Dead Poets Society, waarin een leraar op een kostschool zijn studenten inspireert met de spreuk ‘Carpe Diem’ en poëzie van negentiende-eeuwse romantici als Henry David Thoreau: “I went to the woods because I wished to live deliberately, (…) and not, when I came to die, discover that I had not lived.” Robin Williams, die altijd dit soort dwarsliggers speelt, was een andere jeugdheld.

Ook na de middelbare school bleef ik verlangen naar dit soort alles-of-niets-romantiek, naar de grote vrijheid. Elke dag moest een meeslepend avontuur zijn en het leven moest bol staan van de grote emoties. Het spreekt voor zich dat de emoties die ik voelde, voornamelijk teleurstelling en depressie waren, omdat mijn verwachtingen zelden werden waargemaakt. Ik was dankzij mijn ongekende geestdrift wel in staat om in zeer korte tijd grote stappen te zetten, zowel in mijn werk als in mijn persoonlijk leven. Een paar maanden nadat ik voor het eerst als stand-up comedian op het podium stapte, werd ik al lid van het prestigieuze gezelschap Comedytrain. En ik reisde in mijn eentje via Griekenland en Turkije naar Iran. Maar na deze reuzensprongen wist ik vaak niet hoe het verder moest. De dagelijkse worsteling die bij elke ontwikkeling hoort, maakte me doodsbang. Nadat ik de top had bereikt, wist ik niet hoe ik daar moest blijven. Ik keerde na vijf dagen in paniek uit Iran terug en werd na een half jaar bij Comedytrain ontslagen.

Elke dag moest een meeslepend avontuur zijn en het leven moest bol staan van de grote emoties

Het meest frustrerende was mijn falen in de liefde. Ik verwachtte dat mijn romantische inborst me tenminste op dit gebied genoeg succes zou moeten brengen. Maar ik viel op de een of andere manier steeds op moeilijke meisjes die ik net niet helemaal voor me kon winnen. Als een meisje mij wel leuk begon te vinden, hield ik haar snel op afstand. Zo waren er veel avonturen, maar beleefde ik weinig intimiteit. Net zoals ik als freelance-schrijver van opdracht naar opdracht leefde, altijd in onzekerheid. Meeslepend, avontuurlijk, vol vrijheid en ongelofelijk romantisch. Maar ook heel eenzaam en een beetje kinderachtig. Niemand eiste iets van me, maar er wachtte ook niemand op me. En ik hoefde nooit echt ergens moeite voor te doen.

Dat werd twee jaar geleden pijnlijk duidelijk. Ik had een bijzonder meisje ontmoet, dat zich niet liet wegjagen. Vervolgens tekende ik een boekcontract, waarbij mijn oude wijze redacteur me verbazingwekkend veel vertrouwen gaf. Dit waren twee levensprocessen die ik niet met mijn romantische methode tot een goed einde kon brengen. Geloof me, ik heb het geprobeerd. In mijn wanhoop maakte ik het uit met mijn vriendin, maar ze accepteerde het niet. Ik probeerde het boek in een week te schrijven, of op te vullen met allerlei trucs en praatjes, maar mijn redacteur prikte er zo doorheen. In mijn ogen was toewijding nog altijd saai, burgerlijk en onvrij. Er was voor mij alleen maar complete stilstand of enorme beweging. Dus liep ik ongenadig vast.

In mijn ogen was toewijding nog altijd saai, burgerlijk en onvrij. Er was voor mij alleen maar complete stilstand of enorme beweging. Dus liep ik ongenadig vast.

Tijdens mijn depressie zag ik opeens wat er van mijn leven geworden was. Ik woonde in mijn eentje in een studentikoze studio, waar ik nu hele dagen doorbracht terwijl ik niets deed. Mijn werkgevers vergaten me, omdat ik altijd zelf contact had gezocht zodra ik een idee had. Ook mijn vrienden, met wie ik het contact zo reguleerde dat het zo levendig mogelijk bleef, merkten mijn afwezigheid niet op. Die lege, stille studio op de vijfde verdieping, waar de tijd traag voorbij ging en mijn geld gestaag opraakte, dat was mijn leven. Dat was mijn vrijheid. Op Nu.nl/achterklap las ik dat Youp van ’t Hek al jarenlang vreemdging en dat zijn huwelijk het ternauwernood overleefde. Robin Williams pleegde zelfmoord.

Mijn psycholoog hoorde mijn problemen aan en zei: “Dat klinkt eigenlijk allemaal niet zo erg.” Ik keek hem verbaasd aan. Zag hij dan niet dat ik huilde, dat ik pijn leed? Hij vervolgde op licht sarcastische toon: “Hou je van klagen?” En vroeg zelfs: “Hoe krijg jij aandacht?” Later zei hij dat hij vond dat ik als een middelbare scholier klonk. Ik moest volwassener worden. Mijn verlangen naar een grote liefde werd weggelachen. “Weet je waar je echt behoefte aan hebt? Aan warmte. Aan veiligheid. Aan vertrouwen. Dat is allemaal niet zo ingewikkeld.” Hetzelfde gold voor mijn schrijven: ik moest leren genieten van het dagelijkse werk.

Mijn psycholoog hoorde mijn problemen aan en zei: “Dat klinkt eigenlijk allemaal niet zo erg.” 

Ik woon inmiddels samen met mijn vriendin en een jaar geleden publiceerde ik mijn eerste boek. Hoewel ik nog steeds weiger om de bonnetjes voor mijn belasting goed bij te houden en zenuwachtig word als mijn vriendin en ik niets tegen elkaar te zeggen hebben, besef ik nu pas goed hoeveel behoefte ik had aan routine en veiligheid.

Romantiek is kinderachtig. Kinderen zijn geweldig omdat ze ongeremd zijn, omdat ze de meest vreemde associaties hebben en met veel energie hun fantasie de vrije loop laten. Maar probeer na zo’n verbluffend inzicht maar eens hierover uit te weiden, of het enthousiasme in te zetten voor een simpele taak. Lukt je niet. Dan zijn ze alweer vertrokken naar het volgende wat eventjes het meest interessante op de wereld is, als XTC-gebruikers op een huisfeest.

Het is een absolute misvatting dat een degelijk bestaan een bedreiging is voor goede kunst.

Mijn psycholoog benadrukte dat je niet té volwassen moet worden. Maar ik geef niet langer af op burgerlijkheid. Het is een absolute misvatting dat een degelijk bestaan een bedreiging is voor goede kunst. In het voortdurende samenspel tussen vrijheid en beperking, tussen grote ideeën en klein werk, vind je vooruitgang. Op zichzelf genomen is de hang naar romantiek zinloos en gevaarlijk.