Interview: De Nwe Tijd over Heimat 3

Eenzaamheid in het YouTube-tijdperk

denwetijd-paars-3.jpg

Alexander Daems

In Heimat 1 gingen ze op zoek naar hun ‘roots’, in Heimat 2 brachten ze een ode aan een verdwijnende wereld op een smeltende gletsjer in Groenland en in Heimat 3, how to build a home bouwen zij een huis.

Door: Margriet Prinssen

Rebekka de Wit en Freek Vielen vormen – samen met Suzanne Grotenhuis die niet bij het interview aanwezig is – de vaste kern van het collectief De Nwe Tijd. Van 12 tot en met 14 oktober gaat hun nieuwe voorstelling in première in de Brakke Grond, om daarna op tournee te gaan door het land. Heimat 3 vormt het voorlopige sluitstuk van een trilogie die in 2013 begon met Heimat 1. In 2016 kwam het tweede deel uit.

Tijdsdocumenten

Toen ze begonnen met Heimat 1, was er nog geen sprake van een trilogie, wel van een mogelijke reeks. Rebekka: “We zijn begonnen zonder vooropgezet plan, maar vanuit de behoefte om meer grip te krijgen op de wereld; we zochten naar een vorm om een soort tijdsdocumenten te maken die iets zouden zeggen over de wereld waarin we leven. In die tijd had ik net het essay What is water? gelezen van David Foster Wallace. Heel in het kort: Wallace pleit ervoor om invoelend te leren leven. Als je leeft volgens de ik-gerichte 'standaardinstelling' van onze neoliberale, op het kapitalisme gebaseerde wereld, word je cynisch en depressief. In Heimat 1 wilden we ons eigen verhaal vertellen, met empathie.
Freek: “We zijn eigenlijk begonnen bij het begin, door met een soort vergrootglas naar onze eigen voorgeschiedenis te kijken. We zoomden in op het leven van onze (groot)ouders. Hoe hebben zij hun leven geleefd? Waar zijn ze gelukkig van geworden? Je ziet afwisselend hun verhalen op video en ons commentaar daarop.”

Puurheid

Heimat 1 werd met lof overladen. ‘De vier dertigers reageren niet cynisch, er gaat een tedere weemoed uit van de inhoud, de verwoording, het spel. Heimat raakt en beklijft.’ (Theaterkrant, 2013) of ‘Een sluwe muziektheatervoorstelling vol levenswijsheden waarin een overweldigend gevoel je anderhalf uur lang besluipt om je op het einde naar de keel te vliegen.’ (Els van Steenberghe, KnackFocus.be, 2013).

Ze kijken er met liefde op terug. Freek: “De voorstelling is me heel dierbaar, we hebben er zoveel in gestopt. Een soort puurheid die toen nog kon bestaan.”
Rebekka: “Voor mij geldt dat ook maar tegelijk is het ook een beetje alsof ik terugkijk naar een oude foto, waarbij je eerst denkt: Wat zat mijn haar toen stom’ Of: ‘Wat een rare broeken droegen we toen eigenlijk’. Maar het is waar wat Freek zegt: er zat een soort onschuld in die nu niet meer zou kunnen bestaan, omdat het identiteitsdebat alles zo op scherp heeft gezet. Je kunt nu niet meer zo ‘onschuldig’ naar het leven kijken of je ergens over uitspreken. En we waren zelf nog een stuk jonger, vijf jaar geleden waren we 27.”

Tegenovergestelde beweging

Voor Heimat 2 gingen ze op reis naar het noorden van Groenland, om daar op een smeltende ijsvlakte een nieuw gecomponeerd requiem te spelen. Onderweg interviewen zij verschillende experts die elk op hun eigen manier de afgelopen decennia hebben meegewerkt aan het maken van de wereld tot wat hij nu is.

Rebekka: “Onze ambitie voor het tweede deel was veel groter. Voor deel één keerden we naar binnen, nu maakten we een tegenovergestelde beweging, naar de buitenwereld. Eigenlijk wilden we de drie grote vraagstukken van deze tijd in één voorstelling behandelen: de klimaatcrisis, de kredietcrisis en de identiteitscrisis. De voorstelling is wat ‘schotser en schever’ geworden, minder strak in de vorm door al die ambitieuze thema’s, maar heeft ons inhoudelijk wel veel gebracht.”

Freek: “Behalve grootschalig wat betreft de onderwerpkeuze, was het ook ambachtelijk een complexe voorstelling, heel vol. Vooral bij jonge mensen, hebben we gemerkt, heeft de voorstelling wel een snaar geraakt. Het bood hen troost.”

Strijdbaarheid

Op mijn vraag of ze optimistischer dan wel pessimistischer zijn dan toen ze begonnen aan Heimat, antwoordt Rebekka: “Ik luisterde naar een podcast van de klimaatjournaliste bij de New York Times, Elizabeth Kolbert, aan wie dezelfde vraag gesteld werd. Zij antwoordde: ‘Het gaat niet om optimisme, maar om strijdbaarheid’. En net als zij, zou ik de vraag beantwoorden met: “Nee, ik ben niet optimistisch maar wel strijdbaar.”

Heimat 3

Heimat 3 gaat over eenzaamheid. De ondertitel van de voorstelling is ‘how to build a home’. Het gaat om een huis voor James Wood, een Engelse jongen die op 23 november 2016 een reactie plaatste onder een YouTube-filmpje met de titel ‘to build a home’, een melancholisch liedje over het verlangen naar een thuis. Hij schreef dat het niet goed met hem ging: zijn beste vriend had een jaar daarvoor zelfmoord gepleegd. Tot drie keer toe had die vriend hem op die bewuste avond proberen te bellen, maar hij had zijn telefoon niet opgenomen omdat hij op zijn Playstation zat te spelen. Hij schreef dat hij zich zo schuldig en verdrietig voelde. En zo eenzaam. Niemand reageerde. Pas toen hij een jaar later zijn bericht aanpaste en schreef dat het nog steeds niet goed met hem ging, stuurden opeens honderden mensen hem virtual hugs, hartjes en advies.

Freek: “We besloten hem op te zoeken. Het is bizar dat zo’n berichtje op You Tube, een soort digitale variant op de flessenpost, zoveel reacties heeft opgeroepen. Hij wilde met ons ook liever virtueel contact maar uiteindelijk mochten we hem toch opzoeken en filmen. In dat gesprek werd pijnlijk duidelijk dat hij nooit met iemand sprak over zijn gevoelens. Hij voelt zich  nog steeds depressief en eenzaam, en hij zegt desgevraagd letterlijk dat hij liever niet geleefd zou hebben.”

Minister van Eenzaamheid

Rebekka: “Die eenzaamheid bij jongeren, en niet alleen bij hen, is structureel. In Engeland is er sinds kort een minister van Eenzaamheid, in Duitsland een miniserie voor Heimat, in oktober wordt bij ons de Week van de Eenzaamheid’ georganiseerd. De voorspelling is dat in 2030 maar liefst dertig procent van de bevolking zich ‘ernstig eenzaam’ noemt. Hoe kan dat? Wat is er gebeurd met de samenleving? Hoe komt het dat veel mensen zich zo ellendig voelen ondanks de toenemende welvaart en individuele vrijheid?

Freek: “Jonge mensen voelen heel sterk de druk van de prestatienorm: je moet zo succesvol zijn, voortdurend maar ‘likes’ halen, je altijd gelukkig voelen.

Daarbij komt dat de populisten het thema naar zich toe hebben getrokken. Onder het mom van ‘de immigranten bedreigen het oude, vertrouwde nest’, proberen ze het thema van de eenzaamheid politiek te maken: vroeger was alles goed en gezellig, nu pikken de anderen onze huizen in. Daar willen we onze strijdbaarheid tegen inzetten, bijvoorbeeld door een rol in het publieke debat op te eisen. Daarin hebben Rebekka en ik ook andere rollen.”

Rebekka: “Ik ben activistischer, ik probeer inzicht te krijgen in de processen en aan wat eraan te doen is. Voor mij is eenzaamheid een politiek thema geworden. Freek is meer een existentialist, hij vraagt zich vooral af: ‘waartoe zijn wij op aarde?’.”

Vooruitgangsgeloof

Rebekka: “In Heimat 3 verbinden we Crystal Palace, de exporuimte die in 1851 werd geopend voor de wereldtentoonstelling in Londen, met de glazen stolp waar James Wood – en velen met hem – nu in gevangen zit. We laten wel een stukje zien van het gesprek met hem maar spelen vooral in het hier en nu. We bouwen als het ware een tijdslijn tussen het vooruitgangsgeloof en de energie van midden negentiende eeuw en het pessimisme en de burnouts van nu. De industrialisering heeft een focus op persoonlijke prestaties en individualistische zelfontplooiing met zich meegebracht. Te midden van alle technologie weten mensen niet meer hoe ze zich verbonden en geborgen moeten voelen. De voorstelling bestaat uit een vijftal losse scènes en zou ook 'Five plays on James Wood' kunnen heten.”

Freek: “Het theater is bij uitstek een plek waar mensen bij elkaar komen, waar ze hun telefoon uit moeten zetten, waar het even stil is. In die zin is onze voorstelling ook een ode aan het theater en theaterbezoek een antidotum tegen eenzaamheid. Theater biedt troost en hoop, en dan bedoel ik eigenlijk vooral theater als ruimte. Dat is wat de drie Heimat-voorstellingen, hoe verschillend ook, gemeen hebben. Ze vormen een doorlopend onderzoek naar verbondenheid.”

De Nwe Tijd

Sinds januari 2017 vormen Freek Vielen, Suzanne Grotenhuis en Rebekka de Wit de artistieke leiding van De Nwe Tijd. De Nwe Tijd is ontstaan toen Lucas Vandervost, twintig jaar artistiek leider van de Tijd, hen vroeg om hem op te volgen. Freek: “Wij zijn alle drie opgegroeid in zijn filosofie. We zaten bij hem in de klas en leerden van hem het vak, zoals hij dat weer leerde van Dora van der Groen. Een bijzondere eer natuurlijk. We hebben het theater in Antwerpen over kunnen nemen."